Johan Daniël Scheffer. Zo’n typische naam die je zou kunnen plakken aan een belangrijke, historische gebeurtenis. Een naam die mij, vanaf het moment dat deze op mijn beeldscherm verscheen, direct intrigeerde en waarbij ik acuut de wildste verhalen fantaseerde. Van een bijzondere schrijver of filosoof tot de grootse veldslagen en ontdekkingsreizen, ik was benieuwd waaraan ik deze naam kon koppelen. Zo begon ik vol goede moed met mijn zoektocht naar de persoon achter deze naam.

Ik had echter totaal niet van te voren verwacht zo’n bizar verhaal te ontdekken als dat ik vond in mijn ontdekkingsreis naar deze man.

Johan Daniël Scheffer (1766 – 1845)

Johan Scheffer kwam tijdens mijn genealogisch onderzoek naar voren als een directe voorouder (7 generaties terug). Ik was nog niet in staat te ontdekken wie zijn ouders zijn geweest, maar kon door verschillende andere documenten een redelijk profiel van hem schetsen.

Johan werd geboren op 1 juli 1766 in de vroegere Duitse deelstaat Württemberg, vlakbij Stuttgart (1). Duitsland maakte toen nog deel uit van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie, een enorm gebied bestaande uit stadstaatjes, diverse staten en kerkelijke gebieden, die in naam vielen onder een door keurvorsten – de hoogste vorsten in rang van het Heilige Roomse Rijk – gekozen keizer (2). In 1806, 40 jaar na de geboorte van Johan, werd het Heilige Roomse Rijk na duizend jaar te hebben bestaan, officieel ontbonden. Scheffer woonde op dat moment al enige tijd in Nederland, waar hij, zo bleek uit o.a. zijn overlijdensakte, als sergeant heeft gediend.

Sergeant in de Napoleontische tijd

De fantasieën van eventuele veldslagen begonnen nu toch wel steeds realistischer te worden. Johan was 32 jaar oud toen Napoleon de eerste grote stappen begon te maken richting zijn dictatoriale gezag. In deze napoleontische periode was het van groot belang dat tijdens veldslagen de rijen gesloten bleven, om aan een infanterie-eenheid de nodige vuurkracht te geven. De sergeanten liepen links en rechts van het gelid en zorgden ervoor dat de lijn gesloten en recht bleef, ook als er verliezen waren door vijandelijk vuur (3). Ik kan mij inbeelden hoe Johan deze taak op zich heeft moeten nemen. Ik heb geprobeerd logboeken, brieven of andere documenten te vinden van locaties waar Johan mogelijk gestationeerd is geweest, maar tot nu toe met weinig succes.

Na de functie als sergeant heeft Johan gewerkt als Grensjager, ook wel Commies genoemd. Het korps Grensjagers werd in 1814 opgericht – een jaar voor de ondergang van Napoleon – en bestond uit driehonderd, voornamelijk gepensioneerden militairen. Zij bewaakten de grenzen om o.a. de toenemende smokkelarij tegen te gaan. Johan is, gezien de plaatsen waar zijn kinderen zijn geboren, rond zijn 40e in Groningen gaan wonen rondom Wedde, Vriescheloo en Bellingwolde. Een streek bij de grens van Duitsland waar hij zijn functie als Grensjager waarschijnlijk heeft uitgeoefend.

Hij woonde daar samen met Sophie Louisa Wilhelmina Schrijven (1770 – 1846), waarmee hij op 1 april 1793 trouwde in de plaats Naarden. Hij was op dat moment 26 jaar. Sophie kwam uit Heusden, Noord-Brabant. Mogelijk dat Johan op diverse plekken gestationeerd is geweest en tijdens zijn reizen Sophie is tegenkomen en zij met hem is meegegaan. Samen kregen zij 6 kinderen.

Johan voor de rechter?

Na veel websites, documenten en archieven te hebben uitgezocht om er achter te komen dat er uiteraard meerdere personen in verschillende tijdsperioden hebben geleefd met dezelfde naam, begon ik het idee te krijgen dat het toch niet zo eenvoudig was om meer informatie te vinden over zijn diensttijd. Wel vond ik iets anders. Iets wat ik niet direct had verwacht.

Ik had voor de zoveelste keer Johans’ naam ingevoerd bij de welbekende zoekmachine, maar hierbij nog geen gebruik gemaakt van Google Books, een van de meest uitgebreide indexen die er bestaan m.b.t. boeken, essays en kranten. De eerste match was direct raak: ‘Regtsgeding van G. Elzinga en J.D. Scheffer, te Bellingwolde’ (4).

Een Regtsgeding? Als in een proces? En een J.D. Scheffer uit Bellingwolde? Zou het dé J.D. Scheffer zijn? En waarom moest hij voor de rechter verschijnen? Wie was G. Elzinga?

Ik klikte het document aan en las verder. “Beschuldigd, doch vrijgesproken, de eerste van twee vergiftigingen, de laatste van medeplichtigheid aan eene dier vergiftigingen”.

Twee vergiftigingen? Beschuldigd, maar toch vrijgesproken? Wauw.. dit begon te klinken als een script van een sterke film noir. Een verhaal die je direct in de greep houdt… Ik las verder:

“Belangrijke gevallen in de geschiedenis van het lijfstraffelijk regt wekken
altijd de belangstelling op, niet slechts van regtsgeleerden en geneeskundigen, maar van bijna iedereen. 

Van alle tijden dus….

Die belangstelling is bij het publiek veelal grooter, naarmate de feiten, die het onderwerp eener criminele procedure uitmaken, op zich zelf verschrikkelijker zijn. (..) Het proces tegen GEESSIEN ELZINGA en JOHAN DANIEL SCHEFFER gevoerd, wekte dan ook de algemeene belangstelling op en teregt: de beschuldiging, op zich zelf beschouwd, was reeds geschikt om de aandacht van het publiek in hooge mate gaande te maken.

Hier werden toch eene jonge weduwe van 29 jaren en een weduwnaar
van 55 jaren beschuldigd, de eerste dat zij haren man en de vrouw van
den tweeden beschuldigde door vergif, en wel door zoogenaamd ratten
kruid zoude hebben om het leven gebragt, de laatste dat hij de eerste
beschuldigde zoude zijn behulpzaam geweest in het vergiftigen zijner
eigene vrouw! Afschuwelijke misdaden, gepleegd, zoo als beweerd werd,
om hunne wederzijdsche echtgenooten, die voor hen beletselen en hinder
palen zouden geweest zijn tegen eene misdadige verkeering, uit den weg
te ruimen.”

Mijn hart ging als een dwaze tekeer. Ze waren beschuldigd voor het mogelijk vergiftigen van hun partners met rattenkruid, zodat zij samen verder konden gaan? Ik had het idee zojuist een meeslepende roman te hebben geopend waarbij ik al bij de eerste bladzijde niet meer kon stoppen met lezen. Verder lezend begreep ik dat deze zaak is gebruikt ter onderzoek en dat het geheel landelijke aandacht heeft gehad, vanwege de lugubere zaak en het mogelijke motief.

Willem de Sitter (1820-1889) – Bron: Wikipedia

De zoon van Johan?

Het document blijkt geschreven te zijn door dhr. W. de Sitter, een advocaat bij het ‘Provinciaal Geregtshof te Groningen’. Hij verdedigde tijdens de zitting de beschuldigden van de mogelijke moorden en zijn pleidooi heeft uiteindelijk voor vrijspraak gezorgd op 24 maart 1858. Sitter was naast advocaat ook politicus die zich vooral bezig hield met armoedebestrijding en tevens grootvader van de wetenschapper Willem de Sitter, die samen met Einstein het Einstein-De Sittermodel (5) ontwikkelde.

De zitting zelf vond plaats op 17 maart 1858. Scheffer zou volgens het document op het moment van de zitting, 55 jaar zijn geweest. Dit komt echter niet overeen met de leeftijd van mijn voorouder, Johan Daniël Scheffer. Deze was in 1845 – 13 jaar eerder – op 79 jarige leeftijd overleden.

Toch was het opmerkelijk dat de namen overeenkwamen en ook de plaats Bellingwolde werd genoemd. Ik ben gaan zoeken in het archief van Groningen en kwam er achter dat Johan en Sophie in 1802 een zoon kregen die zij de naam Johan Daniël Scheffer hebben gegeven. Dit komt overeen met de leeftijd die de J.D. Scheffer uit het regtsgeding had (6). Daarnaast is hun zoon getrouwd geweest met een zekere Hebeltje de Boer, dezelfde naam als de vrouw van de beschuldigde Scheffer die op dezelfde datum is overleden als het slachtoffer (7). Deze rechtszaak moest over de zoon van Johan gaan.

Een complete schat aan informatie uit registers, kranten en boeken volgde…
Binnenkort meer.

Bronnen:

(1) AlleGroningers.nlOverlijdensregister 1845, aktenummer 23, Gemeente Wedde
(2) Duitsland Instituut – Heilige Roomse Rijken der Duitse Natie
(3) Wikipedia – Sergeant

(4) Google Books – Regtsgeding van G. Elzinga en J.D. Scheffer, te Bellingwolde
(5) Wikipedia – Einstein-De Sittermodel
(6) AlleGroningers.nlDoop en Trouwboek 1739 – 1811, archiefnummer 124

(7) AlleGroningers.nlOverlijdensregister 1857, aktenummer 8

Recommend0 recommendationsPublished in 1850-1900, Familie, MyHeritage, Stamboomonderzoek

Reacties

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *